در جستجوی کتابخانه حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی 984)
مهاجرت عالمان شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفویه و اهمیت تاثیرات فرهنگی این حرکت بر تحولات مذهبی داخل ایران و تشیع موضوعی است که مورد توجه محققان مختلفی قرار گرفته و هر کدام گاه از زاویه ای سعی در روشن کردن ابعاد مختلف این حرکت و تأثیرات آن کرده اند. یکی از مسائل جالب توجه که البته دشواری فراوانی در گردآوری اطلاعات درباره آن وجود دارد، شناسایی میراث و آثاری است که عالمان جبل عامل همرا ه خود به ایران منتقل کرده اند. به نحو طبیعی در آثار تاریخ نگاری عصر صفویه اطلاعات چندانی نمی توان درباره این مسئله یافت و برای یافتن مطالبی در این خصوص چاره ای جز مراجعه به فهرست های نسخه های خطی و گاه خود نسخه ها نیست. در میان شخصیت های مهم و تأثیر گذار عصر صفویه، حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی 984) که بیشتر شهرتش به واسطه پسرش شیخ بهایی است، کتابخانه مهمی داشته که اطلاعات پراکنده ای از آن در فهارس باقی مانده است. از جمله کتابهای کتابخانه حسین بن عبدالصمد نسخه ای نفیس از کتاب ایضاح الاشتباه فی اسماء الرواة است که اساسی برای استنساخ از نسخه کتابخانه حسین بن عبدالصمد است. در معرفی این نسخه چنین آمده است: ضمن مجموعه 580 (فهرست کتابخانه، ج 2، ص 14) نسخه ای کتابت شده توسط حسام الدین ابن عزالدین بن عبدالله ساکن در نجف اشرف که در شب شنبه، شب عید قربان سال 994 در اصفهان از کتابت آن فراغت حاصل کرده است. این نسخه با نسخه تحت تملک حسین بن عبدالصمد حارثی که در حاشیه های آن عبارت «کذا بخط شیخنا الجباعی» نوشته شده بود، مقابله شده است. ظاهرا منظور از شیخنا جباعی، شمس الدین محمد بن علی بن حسن جباعی (822-886) باشد که کاتب نسخه ایضاح الاشتباه تحت تملک حسین بن عبدالصمد حارثی که جباعی جدش بوده، باشد. جستجوی بیشتر در فهارس نسخه های خطی باید به یافتن شدن اطلاعات بیشتری درباره کتابخانه حارثی و دیگر فقیهان عصر صفویه منجر شود. نسخه ایضاح الاشتباه، اساس چاپ کتاب الایضاح توسط  آقای محمد حسون بوده است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ چهارشنبه 16 مرداد 1387 ساعت 1:00 بعدازظهر (نظر بدهید)

اشارات دیگری به اهمیت فهرست نسخه های خطی برای بحث از تاریخ تشیع در عصر صفویه
 دشواری تحقیق درباره تاریخ تشیع بیش از هر چیز با مشکلی کمبود منابع روبرو است. با این حال اگر وظیفه محقق تاریخ را بازسازی گذشته با تکیه بر هر گونه شاهد بازمانده از دوران های مورد بحث بدانیم، می توان از منابع دیگری برای نگارش تاریخ تحولات فکری تشیع بهره جست. نوشتار حاضر بررسی درباره تحولات فکری تاریخ تشیع در عصر صفویه با اساس قرار دادن فهرست نسخه های خطی است.
***
نسخه های خطی و اهمیت آنها در ساده ترین تلقی، به کار مصححان کتاب می آید که با فهرست شدن نسخه های جدید امکان دسترسی به نسخه های گاه کهنتر و یا کاملتری از اثر در دست تحقیق خود می یابند. اما آیا این تنها کارکرد فهرست نویسی نسخه های خطی است؟ همچنین آیا می توان با مراجعه و بهره گیری از نسخه های خطی به آفاق تازه ای برای بررسی تاریخ تشیع در ایران دست کم از روزگار صفویه به بعد دست یافت؟ بررسی فهارس نسخه های خطی پاسخی مثبتی به این پرسش ها دربر دارد و دست کم فهرست های نسخه های خطی برای تحقیق درباره تاریخ تشیع در ایران از عصر صفویه به بعد، مطالب فراوان و بکری دربردارند که تاکنون توجه محققان صفویه پژوه را به خود جلب نکرده است.
1) مدراس در عصر صفویه بر پایه بررسی نسخه های خطی
 از جمله مطالب قابل بحث و پیگیری، مدارس اصفهان (و حتی به نحو عام تر مدارس ایران) در عصر صفویه بر پایه انجام های نسخه های موضوعی است که با بررسی فهرست های مختلف نسخه های خطی می توان اطلاعات خوبی درباره آنها به دست آورد و با مراجعه به اطلاعات دیگر در کتابهای تاریخی، شرح حال و حتی تک نگاری فرائد الفواد که اثری در باب مدارس عصر صفویه و باقی مانده از همان دوره، گردآوری کرد. به عنوان مثال از بررسی فهرست نسخه های خطی کتابخانه محقق طباطبائی که آقای محمد برکت در جلد سوم نسخه پژوهی منتشر کرده اند، نام مدارس زیر از عصر صفویه به دست آمده است:
مدارس مؤمنیه در شیراز (برکت، ص 65)، بابا قاسم اصفهان (همان، ص 66، 133)، مدرسه عبیدیه اصفهان (همان، ص 85)، مدرسه علمیه فخریه اصفهان (همان، ص 87)، مدرسه غیاثیه (همان، ص 98) بدون اشاره به مکان آن، مدرسه جده در اصفهان (همان، ص107)، مدرسه معصومیه در قم (همان، ص 124)، مدرسه سلطانیه در شهر میراه (همان، ص 127)، مدرسه شیخ لطف الله میسی در اصفهان (همان، ص 168) ، مدرسه جدیده سلطانیه در اصفهان (همان، ص 170).
 2) منابعی برای شرح حال عالمان گمنام عصر صفویه
با توجه به اطلاعات اندک درباره شرح حال عالمان عصر صفویه و در دست نبودن نیمی از ریاض العلماء و گاه مختصر بودن اطلاعات مندرج در شرح حال افراد در ریاض العلماء، داده های بیشتری از شرح حال عالمان عصر صفویه را بر اساس فهرست های خطی می توان یافت. از جمله این اطلاعات ارزشمند، مطالبی درباره عالم کمتر شناخته شده از عصر صفویه میرزا محمد بن حسن شیروانی است که از دوستان آقا جمال خوانساری بوده  است. تذکر بر روابط میان او و آقا جمال بر اساس تذکری است که آقا جمال در حاشیبه نسخه ای از کتاب الاحباط و التکفیر شیروانی که خود او به وی هدیه داده است (ص 79). اطلاعات دقیتر درباره شیروانی را دانش پژوه (ج 3، بخش پنجم، ص 2627) در معرفی نسخه ای از کتاب تحفه السرائر فرزند وی آورده است. بنابر نوشته دانش پژوه، شیروانی متوفی روز جمعه 29 رمضان 1098 است و داماد محمد تقی مجلسی بوده است. وی بر معالم حاشیه ای دارد و فرزندی به نام شیخ حیدر علی داشته که حاشیه ای بر مسالک نگاشته است. تحفه السرائر اثری فقهی و در باب حج است.
همین گونه اطلاعاتی ارزشمند درباره یکی از نوادگان محقق کرکی (متوفی 940) به نام ابوسعید بن شیخ علی بن شیخ اسماعیل بن شیخ عبدالعال بن شیخ علی العاملی است که نسخه ای ارزشمند از رسائل نیای خود را که خط وی کتابت شده و بعدها در تملک فرزند وی عبدالعال بن الشیخ علی بن عبدالعالی بوده و بر اساس اطلاعات مندرج در شرح حال وی می دانیم که در کاشان سکونت داشته، است. لقبی که برای معرفی محقق کرکی پیش از نام وی ذکر شده (شیخ الشیعه، مفتی الشریعه و مروج المذهب الحق الائمه الاثنی عشریه...) از اهمیت والای محقق کرکی در گسترش تشیع در ایران حکایت دارد (90-91).
از عالمان به نام عصر صفویه، محمد باقر بن اسماعیل حسینی خاتون آبادی را می توان نام برد که هنوز جای تک نگاری درباره او و خاندان خاتون آبادی خالی است. در مجموعه مشکات دانشگاه تهران، مجموعه حاوی شش رساله از او وجود دارد که دانش پژوه (همان، ص 2716-2718) معرفی از آنها ارایه کرده است.
اهمیت عالمای جبل عامل در انتقال میراث علمی تشیع که در قرون پنجم و ششم به حله و سپس با توجه به تغییر مرکزیت علمی تشیع به جبل عامل منتقل شده بود، به ایران در عصر صفویه بر پایه نسخه های کتابت شده در جبل عامل که بعدها به ایران منتقل شده، از دیگر مطالبی است که با کمک فهرست نسخه های خطی قابل پیگیری است. از این دست آثار، اثر ارزشمند فخر المحققین محمد بن حسن حلی (متوفی 771) یعنی کتاب ایضاح الفوائد را می توان نام برد که محمد بن محمد بن محمد صهیونی متولد در شهر عیناثا در جبل عامل کتابت کرده است (در انجام نسخه تاریخ فراغت از کتابت نسخه 17 صفر 848 آمده است) (ص 91). کتابخانه های عالمان عصر صفویه که بعد به علت عدم رعایت نظام وقف و بی توجهی وارثان آنها در حفظ و نگهداری نسخه های داشته اند، باعث شده است که امروز متاسفانه از کتابخانه های مختلفی که هر یک از عالمان به نام عصر صفویه در اختیار داشته باشند، اطلاعای در دست نداشته باشیم اما مراجعه به نسخه های خطی این امکان را به ما می دهد تا بر بخشی از نسخه های کتابخانه های این عالمان اطلاع بیابیم. از جمله عالمان به نام عصر صفویه بهاء الدین محمد بن حسین عاملی (متوفی 1030) است که کتابخانه معظمی داشته که صاحب ریاض العلماء نیز به آن اشاره کرده و گفته که به دلیل بی توجهی به آن نسخه های آن پراکنده شده است. در فهرست نسخه های کتابخانه علامه طباطبائی (ص 87) به یکی از آثاری که در کتابخانه شیخ بهایی که احتمالا یا متعلق به کتابخانه پدرش حسین بن عبدالصمد عاملی (متوفی 984) یا پدر همسرش علی بن هلال منشار کرکی (متوفی 984) بوده، اطلاعی آمده است و آن وجود نسخه ای از کتاب تمهید القواعد از شهید ثانی بوده است.
3) مسائل فکری و مورد بحث و منازعه عالمان عصر صفویه
دیگر موضوعی که با کمک فهرست نسخه های خطی می توان به بحث درباره آن پرداخت، مسائل فکری و مورد مناقشه میان عالمان شیعه در عصر صفویه است. نمونه ای از این دست، اطلاعاتی است درباره موضوع طهارت خمر که بحث و جدل درباره آن با نگارش رساله ای توسط ملا محمد ا مین استرابادی. استرابادی در رساله فی طهاره الخمر، می نویسد که از یکی از علماء شنیده که شاه زمان وی به دلیل عادت به شرب خمرکه از کودکی به آن مبتلا بوده، به بهانه آنکه لباسش با خمر نجس می شود، در گذاردن نماز کاهلی می کرده است، استرابادی در رساله خود به بیان این نظر پرداخته که خمر هر چند حرام است اما طاهر است. با توجه به اینکه استرابادی در ادامه می گوید که پس از نگارش رساله عده ای او را متهم کردند که برای خوشایند شاه چنین رساله ای را نگاشته می توان حدس زد که وی دو رساله در این باب نگاشته و نسخه ای از کتاب وی که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است، رساله دوم استرابادی است (دانش پژوه، ص 2667-2668). [1]
 

 


[1] محمد تقی دانش پژوه، فهرست کتابخانه اهدایی آقای سید محمد مشکوه به کتابخانه دانشگاه تهران (تهران 1338ش).

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ دوشنبه 14 مرداد 1387 ساعت 3:23 بعدازظهر (نظر بدهید)

فهرست های نسخه های خطی و اهمیت آنها برای مطالعات تاریخی
دشوارترین مرحله هر تحقیق، منابع تحقیق و چگونگی گردآوری اطلاعات از منابع است. این معضل زمانی اهمیت بیشتری می یابد که پراکندگی مطالب مربوط به تحقیق را در نظر بیاوریم. یکی از مهمترین منابع تحقیق برای عصر صفویه، فهارس نسخه های خطی است که در این گونه آثار نسخه های خطی متعددی از دوره صفویه معرفی شده که حاوی اطلاعاتی است که در منابع رسمی تاریخ نگاری نمی توان به آنها دست یافت. مثلا درباره کتابخانه های عصر صفویه تقریبا اگر از اشارات اندک افندی در ریاض العلماء در شرح حال برخی فقیهان بگذریم، در منابع تاریخ نگاری رسمی اطلاعی در این خصوص نمی توان یافت. یادداشت هایی که در پی می آید حاصل مروری است بر فهرست کتابخانه ملی تبریز که کمتر در دسترس است و حاوی اطلاعات ارزشمند است.
فهرست کتابخانه ملی تبریز، جلد اول، کتب خطی اهدائی مرحوم حاج محمد نخجوانی، شامل 405 جلد از الف – خ، نگارش میرودود سید یونسی (تبریز 1348ش).
1)  از آثار متداول در عصر صفویه که در تثبیت تشیع در ایران نقش مهمی داشته است، مجموعه داستانی حکایت حسنیه است. یکی از فقیهان شیعی ایرانی به نام ابراهیم استرآبادی در 958 زمانی که در شام بوده پس از بازگشت از سفر حج به ایران مدعی شده که رساله ای به نام حسنیه در نزد یکی از سادات دمشق یافته که ترجمه عربی آن با نام حکایات حسنیه از متداولترین آثار کلامی داستانی عصر صفویه است. در این رساله که در بعضی از نسخه ها به ابوالفتوح رازی نسبت داده شده، کنیزی از کنیزکان هارون الرشید با فقیهان سنی دربار هارون درباره امامت مناظره کرد و آنها را مجبور به اقرار به احقیت خلافت حضرت امیر کرده است. نسخه ای کهن از این کتاب به تاریخ 1060 (ج 1، ص 249-250) در کتابخانه ملی تبریز موجود است.
2)  تمهید القواعد از آثار مهم شهید ثانی است که در محرم 958 از تالیف آن فراغت حاصل کرده است. نسخه ای مهم از این کتاب در کتابخانه ملی تبریز وجود داد که زمانی در تملک نواده شهید اول بوده است. فهرست نگار محترم در اشاره این تملک نوشته اند:
3)  یادداشتی از محمد مکی بن محمد بن الشمس الدین بن حسن بن زین الدین من سلالة الشریف ابی عبدالله الشهید محمد بن شرف الدین مکی ابن احمد بن محمد بن حامد بن طه المطلبی الحارثی الهمدانی الخزرجی الجزینی (در متن به خطا الجزیتی) سنه 1173 (در متن 117) ممهور با مهری بسجع من ولد ابی عبدالله الشریف محمد بن مکی العاملی الشهید و یادداشتی بشرح آتی قد وهبت هذا الکتاب الی ولدی محمد بهاء الدین ابی المعالی بلغنی الله فیه آمالی و کتب بیده شرف الدین بن محمد مکی الشهیدی سنة 1173 دیده می شود (فهرست، ج 1، ص 304). محمد مکی تلخیص گر شرح حال شهید اول به نام نسیم السحر است که متن آن به زودی منتشر خواهد شد. این نسخه احتمالا از همان نسخه های کتابخانه شهید ثانی است که نواده اش در الدر المنثور به آن اشاره کرده است. همچنین نسخه ای دیگر از کتاب تهذیب الاحکام شیخ طوسی در کتابخانه ملی تبریز (فهرست، ج 1، ص 307-308) وجود دارد که تاریخ فراغت از کتابت کتاب النکاح آن شوال 978 و باب التجارت آن شهر رمضان المبارک 978 است از نسخه های کتابخانه محمد مکی عاملی مالک نسخه سابق بوده است. بر اساس نوشته فهرست نگاری (ج 1، ص 308) وی یادداشتی بر نسخه بدین شرح نگاشته است: ممن قد نظر فیه افقر الوری مکی بن محمد شمس الدین بن ... محمد و هکذا الی الشهید محمد بن مکی قدس سره.
اهمیت این دو نسخه در این است که این نسخه های از نسخه ای مهاجر از جبل عامل به ایران است.از نسخه های جالب و شایسته تحقیق که در این فهرست به چشم می خورد و از آثار ارزنده دوره صفویه است، کتابی است به نام جنات الخلود نگاشته محمد رضا بن محمد مؤمن امامی خاتون آبادی که جنگی است در تاریخ و مسائل مختلف که به شاه سلطان حسین صفوی اهداء شده است (فهرست، ج 1، ص 338-339) و به زبان فارسی است.
در جلد دوم این فهرست که با این مشخصات منتشر شده است:
فهرست کتابخانه ملی تبریز، جلد دوم، کتب خطی اهدائی مرحوم حاج محمد نخجوانی ، شامل 528 جلد از د- ش، نگارش میرودود سید یونسی (تبریز1350ش) ص 711-713 این مجموعه جالب توجه وجود دارد، نسخه ای ارزشمند از کتابخانه حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی 984) شاگرد برجسته شهید ثانی و پدر شیخ بهایی. این مجموعه که در فهرست با عنوان رسائل عزالدین عاملی معرفی شده شامل نه رساله است که عبارتند از :
1)العقد فی الوسوسة و الطهارة..با این آغاز: الحمد لله انزل من السماء ماء طهورا
این رساله همان رساله العقد الحسینی یا العقد الطهماسبی است که متن آن منتشر شده است.
2) فن تحقیق عدم طهر الحصر و البواری المتنجس بالشمس با این آغاز الحمد لله کما ینبغی لجلاله و جماله .. این کتاب در جاهای دیگر نیز نسخه دارد
3) اربعون حدیثا. با آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم. رب یسر یا کریم الحمد لله المتفضل بالتکلیف المؤدی الی الجزاء... متن این اربعین در میراث حدیث شیعه منتشر شده تنها اهمیت این نسخه به خط خود حارثی بودن است.
4) الواجبات الملکیة با این آغاز: الحمد الله الذی شاع فضله و کرمه .... از این رساله نیز در جاهای دیگر نسخه هایی موجود است.
5)فی جواز تملک حربی البالغ فی الغییة و عدمه . با این آغاز الحمد لله علی نعمه و افضاله... نمی دانم آیا از این رساله در جاهای دیگر نسخه هست یا خیر. به کتاب مقدمه ای برفقه شیعه مراجعه شود
6) فی تحقیق قبلة عراق العجم و الخراسان... با این آغاز: اما بعد حمد الله و الصلوة علی محمد ...این رساله در جاهای دیگر هم نسخه دارد. بنگرید به مقدمه ای بر فقه شیعه که در آنجا به خطا فی تحقیق قبلة عراق العجم و الخراسان به عنوان دو رساله ذکر شده است.
7) فی تقحیق حقیة مذهب الشیعة و مسائل شتی با این آغاز: الحمد لله علی ما انعم به . ..این رساله همان رساله مناظره حسین بن عبدالصمد با یکی از فقیهان سنی اهل حلب است که چاپ انتقادی خوبی از آن توسط شاکر شبع با عنوان مناظرة در قم 1412 منتشر شده است (سپاس ویژه از استاد حجت الاسلام سید محمد رضا جلالی حسینی که نسخه ای از این کتاب را به بنده جهت تهیه زیراکس دادند). در همان فهرست، صفحه 740 این رساله با عنوان رساله ای در اثبات مذهب شیعه معرفی شده است. که معرفی مجددی از همین نسخه است.
9) فی جواب مکتوب سلطان عثمانی فی سنة 968 با این آغاز: الحمد لله الذی ارسل رسوله بالهدی ... این رساله در پاسخ به نامه سلطان سلیمان قانونی (متوفی 974) نوشته شده است. متن آن در اختیار سید محمد اشرف سبط میرداماد بوده و در کتاب فضائل السادات (قم 1380ق/1339ش)، ص 421-422 بخشی از آن را آورده است که در اینجا آن را به طور کامل با توجه به نایاب بودن کتاب فضائل السادات می آورم.
... چنانچه نامه که بخط شریف شیخ جلیل القدر الامجد شیخ حسین (در متن به خطا حسن) بن عبدالصمد والد شیخ العارفین و زبدة ارباب الحق و الیقین شیخ بهاء الدین محمد العاملی که از جانب جناب نواب جمجاه جنت بارگاه شاه طهماسب بخواندگار روم سلطان سلیمان بن عثمان قلمی نموده اند چون داعی ملاحظه نموده و خط شریف ایشان معروف داعی و جمع کثیری بود موافق آن ترقیم شد بلا زیادة و نقصان.
هذا جواب کتابة السلطان سلیمان لما ارسل یطلب اولاده من الشاه طهماس ادام الله نصره و تأییده لما هربوا الی عنده فکتبت هذا الکتاب علی لسان الشاه جوابا عن کتابه و ذلک سنة ثمان و ستین و تسع مائة احسن الله تقضیها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد الله الذی ارسله رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون المخاطب بما ارسلناک الا رحمة للعالمین محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار ذلک جدنا سید الاولین و الآخرین صلوات الله و سلامه علیه صلوة و سلاما دائمین بدوام الاعصار و علی ابینا امیر المؤمنین اخ النبی و ابن عمه و وصیه و ولی المؤمنین بنص انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکاة و هم راکعون ان فی ذلک لآیة و ذکری لاولی الابصار، باب مدینة العلم و محبوب الله و محبوب رسوله و ممدوحهما و مولی من کان النبی مولاه کما شهدت به الاخبار و علی امنا سیدة النساء فاطمة الزهراء المغصوبة حقها جهرا المدفونة لغضبها علی غاضبتها سرا بعد ما سمعوا فاطمة بضعة منی من آذاها فقد آذانی و ان الذین یؤذون الله و رسوله اولئک یلعنهم الله و یلعنهم اللاعنون فیالها عبرة لذوی الاعتبار، و علی جدتنا خدیجة الکبری ذات الفضل علی نساء الانام الفایقة بالفوز بشرف السبق الی الاسلام و رضی النبی المختار و علی آبائنا المطهرین بنص الکتاب الذین صبروا ابتغاء وجه ربهم و اقاموا الصلوة و النفقوا مما رزقناهم سرا و علانیة و / ص 421/ یدرؤن بالحسنة السیئة اولئک لهم عقبی الدار جنات عدن یدخلونها  و من صلح من آبائهم و ازواجهم و ذریاتهم و الملائکة یدخلون علیهم من کل باب سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار و علی المتمسکین بکتاب الله و عترة النبی أهل بیته الذین قد جاء النص الصحیح ان المتمسک بها لن یضل ابدا ان فی ذلک لآیات لکل صبار شکور اولئک نحن اعنی ابناء اهل البیت و شیعتهم لانا لن نتمسک الا بکتاب الله و الذین امر الرسول بالتمسک بهم فیالنا فخرا یفوق کل فخار فانسابنا انور من لیلة القدر و احسابنا اشهر من یوم بدر و قصر مجدنا اقرت له القصور بالقصور و لبست منه شعری عیور شعار الغیور و جوهرنا من جوهر الشرف لا من جوهر الصدف و یوافیتنا من یواقیت الاحرار لا من یواقیت الاحجار لسنا بحمد الله فی شک من الدین و انا لعلی هدی بیقین و ای یقین رأینا فیه و لله المنة سدید و باسنا شدید و کیدنا عتید لکل جبار عنید و حینا سعید و قتیلنا شهید و ما عند الهل خیر للابرار ....
سید محمد شرف بعد از این بخش از نامه می نویسد: الی آخر جواب الکتابة و کتتبنا منه ما هو مناسب لهذا الکتاب .... آغاز موجود در نسخه تبریز با آغاز این نسخه یکی است و آخر نسخه چنین ذکر شده است: اولئک الذین لیس لهم فی الآخرة الا النار ..
اهمیت این نسخه در این است که آخرین رساله ظاهرا درجایی دیگر موجود نباشد همچنین این نسخه متعلق به کتابخانه شیخ بهایی بوده و یادداشت تملیکی از همو با عبارت من کتب العبد الفقیر الی ربه الغنی بهاء الدین بن حسین الحارثی اوتیا کتابهما بیمینهما آمین رب العالمین و سجع شیخ بهایی با عبارت یا عالما بحالی علیک اتکالی العبد بهاء الدین بن حسین و تاریخ 997 دیده می شود.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ شنبه 12 مرداد 1387 ساعت 3:06 بعدازظهر (نظر بدهید)

Islam and Christian-Muslim Relations:  Volume 19 Issue 2
(http://www.informaworld.com/openurl?genre=issue&issn=0959-6410&volume=1
9&issue=2&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,email) is now
available online at informaworld (http://www.informaworld.com).

This new issue contains the following articles:

Richelieu in Arabic: The Catholic Printed Message to the Orient in the
Seventeenth Century p. 151
Authors: Yaron Ayalon
DOI: 10.1080/09596410801923535
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=151&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

How Could So Many Christians Be Wrong? The Role of Tawatur  (Recurrent
Transmission of Reports) in Understanding Muslim Views of the
Crucifixion p. 167
Authors: Martin Whittingham
DOI: 10.1080/09596410801923659
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=167&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

Muslim Readings of John's Gospel in the c Abbasid Period p. 179
Authors: Mark Beaumont
DOI: 10.1080/09596410801923691
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=179&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

The Crusades in Arab School Textbooks p. 199
Authors: Matthias Determann
DOI: 10.1080/09596410801923949
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=199&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

Taming the Imams: European Governments and Islamic Preachers since 9/11
p. 215
Authors: Yvonne Yazbeck Haddad; Michael J. Balz
DOI: 10.1080/09596410801923980
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=215&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

After Heroism: Religion versus Consumerism. Preliminaries for an
Investigation of Protestantism and Islam under Consumer Culture p. 237
Authors: Matthias Zick Varul
DOI: 10.1080/09596410801924046
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=237&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

Book Reviews p. 257
DOI: 10.1080/09596410801923402
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=257&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

Books Received p. 267
DOI: 10.1080/09596410801924053
Link:
http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&issn=0959-6410&volume=
19&issue=2&spage=267&uno_jumptype=alert&uno_alerttype=new_issue_alert,em
ail

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ دوشنبه 9 ارديبهشت 1387 ساعت 9:57 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

کتابی ارزشمند درباره ریشه شناسی و معنی نام های روستاهای لبنان
در هنگام بررسی های درباره شیخ حر عاملی، عالم و محدث به نام عصر صفوی، به کتاب معجم أسماء المدن و القری اللبنانیة و تفسیر معانیها: دراسة لغویة از أنیس فریحه استاد فلسفه و زبان های سامی دانشگاه آمریکای بیروت، برخوردم که در 1972 چاپ اول آن منتشر شده و من نسخه ای از چاپ دوم آن را که مکتبة لبنان (بیروت 1985) منتشر کرده، در اختیار داشتم. این کتاب ریشه شناسی بسیار خوبی درباره نام های لبنانی دارد که برای ما ناشناخته است. به عنوان مثال ایشان درباره معنی کلمه مشغری (ص 173)چنین نوشته است:
اصل این کلمه مشعرة باید باشد، چرا که حرف عین در زبان های سامی شمالی گاهی به صورت عین و زمانی غین تلفظ می شود همانگونه که در زبان عبری چنین است. اصل این کلمه از ریشه شعر است که معادل عربی آن ثغر (در اینجا مقصود دهان، روزنه) است. معنی مشغره بر این اساس دفق وانبثق و تفجر است که معنی آن را می توان چشمه جوشان دانست.
همین گونه درباره معنی کلمه عیناتا (در متن های شرح حال علماء جبل عامل این نام بیشتر به صورت عیناثا آمده است ازجمله بنگرید به ریاض العلماء افندی، ج 1، ص 248) که به معنی چشمه آب است.
این کتاب برای تصحیح مجدد کتاب امل الامل و ریاض العلماء و برای هر علاقه مندی که بخواهد ریشه و معنی نام های عالمان شیعی لبنانی را بداند، سودمندخواهد بود.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ چهارشنبه 28 فروردين 1387 ساعت 11:26 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء اثر عالم و کتابشناس متبحر عصر صفوی، میرزا عبدالله افندی از جمله آثار ارزشمندی است که به کوشش استاد ارجمند جناب آقای سید احمد اشکوری منتشر شده است. رنجی که ایشان در خواندن و تصحیح این کتاب متحمل شده اند، بسیار ستودنی است و کافی است به همان برگی از نسخه که ایشان در آغاز جلد اول کتاب آورده اند، نگاهی مجدد بیندازیم تا میزان زحمتی که برای انتشار کتاب صرف شده است، دریابیم. با این حال اینک می توان تحقیق جدید و کاملتری از کتاب را ارایه کرد. خاصه آنکه بخش رجال اهل سنت کتاب هنوز منتشر نشده و اهمیت خاصی دارد.
در سلسله یادداشت هایی که پس از این خواهم آورد، نکاتی که در هنگام مطالعه کتاب به آن برخوردم و عموما مواردی از تصحیف اسامی است، خاطر نشان خواهم کرد. همچنین برای تصحیح کتاب به نظر می رسد انجام این نکات سودمند باشد:
افندی نسخه های خطی فراوانی را دیده و گاه وصفی از آنها آورده و فوائد مندرج در نسخه ها چون اجازه روایت و سماع و دیگر نکات را متذکر شده است. بخش اعظمی از این نسخه ها فهرست شده است و به جاست تا در چاپ جدید این موارد را متذکر شد.
ارایه فهرستی از آثار خطی عالمانی که شرح حال آنها آمده و ذکر محل نسخه ها خالی از لطف نخواهد بود.
برخی از رجال زیدیه شرح حال آنها آمده اما به دلیل ناشناخته بودن این عالمان در سنت امامیه، افندی نیز آنها را به درستی نشناخته است. به عنوان مثال در جلد سوم، ص 295 از عالم و امام زیدی المرشد بالله یحیی بن حسین بن اسماعیل شجری و مشایخ وی سخن رفته اما هویت وی شناخته نشده است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ چهارشنبه 28 فروردين 1387 ساعت 10:36 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

 

 

عبارت عربی زیر بر اساس نسخه منحصر به فرد سفرنامه قطب الدین نهروالی با عنوان الفوائد السنیه فی الرحله الروحانیه و المدنیه است که تنها در یک نسخه خطی در کتابخانه ولی الدین استانبول به شماره 2440 باقی مانده است. متن اسکن شده نسخه به صورت لوح فشرده و ترجمه کامل متن به زبان انگلیسی توسط ریچارد بلک بورن با مشخصات زیر در بیروت منتشر شده است. اهمیت این متن در ارایه گزارشی جدیدی از ماجرای شهادت شهید ثانی است. تحلیل و بررسی این گزارش موضوع مقاله ای مفصل از استاد ارجمند دون استوارت بوده که متن آن به زودی منتشر خواهد شد. ایشان از سر لطف متن عربی که خود تصحیح کرده اند را برای بنده فرستادند که جهت استفاده عام خوانندگان محترم در سایت درج می شود.
Richard Blackburn, Journey to the Sublime Porte: The Arabic Memoir of a
 Sharifian Agent's Diplomatic Mission to the Ottoman Imperial Court in the Era of Suleyman the Magnificent: the relevant text from Qub al-Dīn al-Nahrawālī's al-Fawāid al-sanīyah fī al-rilah al-madanīyah wa'l-rūmīyah (Beirut: Orient Institut, 2005)
 رحلة قطب الدين النهروالي الى قسطنطينية
خبر قتل الشهيد الثاني
/٦٥۱ أ/ في ثامن شعبان أمر الوزير الأعظم بقتل الشيخ زين الدين الجبل – عامری ]عاملي[ فأُتي به الى الديوان ولم يُسأل عن شيء وأمر به الى الاسقالة فقُطع رأسه هناك وفتحوا أخمص رجليه بالسيف وكان يتشهّد عند قطع رأسه. وكان من قصته أنّه كان بالشام في أيام حسن بك أفندي وكان متّهمًا بالرفض فأُخذ وأُتي به الى حسن بك فسأله عن مذهبه فقال إنّه شافعي وتكلّم معه بكلمات علمية فإنّه كان فاضلاً مفنّناً وترضّى عن الصحابة وأورد أحاديث شريفة في فضلهم / ٦٥۱ ب/  وفي فضل الشيخين رضي الله عنهما فأحسن اليه الأفندي حسن بك وأطلقه فلمّا برز من عنده قيل للأفندي إنّ هذا من كبار علماء الرافضة وهو مجتهد مذهبهم وله عدّة كتب في مذهب الرافضة فأرسل اليه يتطلّبه ثانياً فاختفى ولم.  يظهر وصار ذلك عقدة في خاطر حسن بك قاضي الشام وتأسّف على خلاصه من يده فعُزل عن الشام ووُلّي قضاء مكة المشرّفة فصادف مجاورة الشيخ زين الدين بمكّة فأُخبر الأفندي بأنّه بمكّة فأمر بالقبض عليه فقبض عليه فحبسه وسعى كثير من الناس في إطلاقه وبذلوا له على ذلك مالاً فتسلّم المال وقال: هذا من عند من ؟. فقيل له: من عند الخواجا محمّد مكّي . فطُلب وسُئل عن ذلك فأنكر أن يكون المال له فذهب المال وعجز الناس عن استخلاصه . فأرسله الى مصر مقيّدًَا مع حسين بك كتخدا جدّة وأمره أن يوصله الى الوزير الأعظم فأوصله اليه فأمر بقتله على هذه الصورة.
وكان رجلاً ظاهره في غاية الاستقامة والله تعالى أعلم بباطنه وكانت له فضيلة تامّة وحسن محاورة ولطف مكالمة تجاوز الله تعالى عنه ومحا سيئاته فإنّ السيف محّاء للذنوب.
 

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ دوشنبه 13 اسفند 1386 ساعت 8:43 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

 

Shiism, ed., Etan Kohlberg (Ashgate/Variorum, 2003).
 

 

انتشارات اشگیت طرحی را به سر ویراستاری لورنس کنراد، استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه هامبورگ در دست انجام دارد که هدف آن انتشار مجموعه ای چهل و هشت جلدی درباره فرهنگ و تمدن اسلامی در قرون اولیه است (600-950) که مشتمل بر انتشار مجدد برخی آثار تألیف شده خاورشناسان در سده اخیر که جملگی نیز به زبان انگلیسی منتشر می شود (و مقالات نگاشته شده به زبان های دیگر برای یکدستی آثار به زبان انگلسیی ترجمه می شود). مجلدی از این مجموعه که تعداد قابل توجهی از مجلدات آن منتشر شده، بررسی ها درباره تاریخ تشیع است که ویراستاری آن را اتان کلبرگ (متولد 1943) برعهده دارد و به عنوان شماره 33 مجموعه منتشر شده است.
پژوهش درباره تاریخ تشیع از زمانی که دونالدسون در 1933 کتاب مختصر خود درباره تشیع منتشر کرده است تا روزگار کنونی تحولات زیادی را پشت سر نهاده و آثار متعددی چه به صورت تک نگاری های با عنوان تشیع (همچون کتاب هاینتس هالم و یا موجان مومن) یا موضعات دیگر (چون کتاب جانشینی محمد، علی و معاویه در سنت اولیه اسلامی از پترسن و یا  کتاب غیبت دوازدهمین امام: پس زمینه های تاریخی از جاسم حسین) و شمار انبوهی از مقالات را می توان نام برد که هر کدام از زاویه خاص بررسی و تحقیق، تاریخ تشیع را به بحث نهاده اند. در میان این تحقیقات بحث از تاریخ تشیع در چند قرن نخستین بیشتر مورد توجه قرار گرفته است که از یکسو اطلاعات تاریخی و متون قابل توجهی از آن دوره باقی مانده و دیگر، اهمیت داشتن دوران های شکل گیری در مطالعات تاریخی ادیان و مذاهب است. تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، مطالعات معدودی درباره تاریخ تشیع انجام شده بود، هر چند برخی از این مطالعات همچون کتاب ریشه ها و تحولات اولیه تشیع نگاشته سید حسین محمد جعفری که ترجمه فارسی آن با عنوان تشیع در مسیر تاریخ اثری شناخته شده است، در این دوران نگاشته شده است. همانند بسیاری از حوزه های اسلام شناسی (بهتر است بگویم تمام حوزه های اسلامی شناسی) اشارات و مباحث  پراکنده ای درباره تشیع در سده اخیر، نخست در نوشته های خاورشناس مجاری، ایگناتس گلدتسیهر (1850-1921) مطرح شده است که بعدها برخی از مباحث مطرح شده او در نوشته های دیگران بسط یافته و به تفصیل بیشتری مورد بحث قرار گرفته است (همچون بحث تحریف قرآن و انتساب آن به شیعه که گلدتسیهر در کتاب گرایش های تفسیری در میان مسلمانان از آن بحث کرده است).
پیروزی انتقلاب اسلامی و مسائل بعدی رخ داده ناشی از این تحول، تأثیر جدی بر مطالعات تشیع نهاد و مطالعات شیعه شناسی به عنوان یکی از حوزه های جذاب مورد توجه قرار گرفت، هر چند با یک دشواری جدی نیز روبرو شد و آن توجه محققان فلسطین اشغالی به مسائل تشیع بود که اینک مشکل جدی برای اسرائیل بدل شده است (هر چند مطالعات اسلامی در فلسطین اشغالی سابقه ای به درازی تشکیل آن دارد و در جایی دیگر شرح آن را بازگفته ام). در یک دهه اخیر و جدی تر شدن منازعات ایران با اسرائیل و تأثیر جدی و غیر قابل انکار حزب الله به عنوان تهدیدی جدی برای  اسرائیل، به گونه ای غیر قابل باور باعث شده است تا محققان متعددی در فلسطین اشغالی در کنار توجه بیشتر در تمام حوزه های اسلام شناسی، بررسی تاریخ تشیع را از زاویه های مختلف مورد توجه قرار دهند.
بعد از این مقدمه ی اجمالی بهتر است تا به ارایه گزارش از کتاب مورد بحث بپردازیم. در کنار چاپ و نشر آثار جدید و پژوهش های متعدد در حوزه های مختلف تاریخ تشیع، توجه به کارها و تحقیقات تا به حال انجام شده، یکی از مسائل مورد توجه خاورشناسان بوده است. از این رو طرح انتشار مجموعه ای 48 جلدی درباره تاریخ اسلام از آغاز تا سقوط خلافت عباسی با محوریت موضوعات مختلف به سرویراستاری لورنس کنراد در دستور چاپ انتشارات اشگیت قرار گرفته است. بعد از انتخاب محورهای قابل بحث، از شاخص ترین فرد هر یک از این حوزه ها خواسته شده تا در ضمن ارایه گزارشی از وضعیت مطالعات در آن حوزه که به عنوان مقدمه ی آن اثر منتشر خواهد شد، تعدادی از مهمترین و تأثیر گذارترین مقالات آن حوزه را برای انتشار مجدد در آن مجموعه انتخاب کند. برای حل مشکل چند زبانی بودن مطالعات، بنا بر این شده است تا تمام مقالات به زبان انگلیسی منتشر شود و مقالاتی که به زبان های دیگر منتشر شده است، به انگلیسی برگردانده شود. در محور و موضوع تشیع نیز اتان کلبرگ به عنوان ویراستار انتخاب شده که حاصل تلاش های او مجموعه تشیع با سه محور امامیه، غلات، زیدیه، اسماعیلیه و عباسیان منتشر شده است.
نگاهی به بخش امامیه کتاب تشیع ویراسته کلبرگ
نخستین نوشتار در بخش مقالات امامیه،  مقاله مارشال هاجسن با عنوان "چگونگی فرقه بندی تشیع در قرون اولیه" است که بحثی درباره ی فرق مختلف شیعه در سه قرن اول با تکیه بر گزارش کتابهای ملل و نحل نگاری است (که به عربی نیز این مقاله ترجمه و در مجله ی" الاجتهاد" منتشر شده است). نوشته هاجسن را باید اولین تلاش برای ارایه ی  گزارشی از فرقه های مختلف شیعه دانست کما اینکه هاجسن در کتاب دیگر خود رویداد اسلام (شیکاگو –لندن 1974، ج 1، ص 256-279) از این موضوع بحث کرده است. هاجسن معتقد است که تشیع حاصل تکوین و تلفیق دو عنصر غلو و نص است. مقاله دوم نگاشته محمد علی امیر معزی است که کتابی جداگانه به نام هدایت الهی در تشیع اولیه: منابع باطنی گری در اسلام تألیف کرده است. معزی که متاثر از رهیافت های کربن در مطالعه تشیع است به تعبیر یکی از فضلاء بیشتر در نشان دادن تشیع به عنوان جریانی خرافه گر و به دنبال سیر و سلوک های باطنی است و زندگی در دنیایی از رازها و رمزها است. با این حال کتاب امیر معزی که به سرعت بعد از انتشار آن به زبان فرانسه و انگلیسی نیز منتشر شده است، جایگاه خاصی را در میان تحقیقیات خاورشناسان یافته است. امیر معزی با همین رهیافت، مقالات متعددی نیز درباره ی تاریخ تشیع نگاشته است. به اعتقاد معزی، امامیه در آغاز جریانی باطنی گرا بوده است و تلاش معزی در نشان دادن این موضوع است. مقاله ای که از او در این مجموعه درج شده ، گزارش و بحثی درباره ی اصناف مردم بر اساس برخی از روایات شیعی است.
با توجه به اهمیت و مقالات متعدد، ویلفرد مادلونگ در حوزه های مختلف مطالعات شیعه شناسی به معنی اعم آن، شگفت نخواهد بود که چندین مقاله از او در این مجموعه درج شده باشد. هاشمیات کمیت و بازشناسی تشیعی مورد اشاره کمیت در اشعارش، ملاحظاتی درباره ادییات فرق نگاری امامیه (بحثی درباره ارتباط میان کتاب فرق الشیعه منسوب به حسن بن موسی نوبختی و کتاب المقالات و الفرن سعد بن عبدالله اشعری) دو مقاله ای از مادلونگ است  که در این مجموعه درج شده است. در مقاله نخست مادلونگ بررسی درباره ی کمیت بن زیاد اسدی کوفی (60-126) شاعر شیعی قرن اول بر اساس اشعارش انجام داده است. مسئله ی غیبت و اهمیت آن در تفکر امامیه، از دیگر موضوعات مورد بحث در بخش امامیه است که کلبرگ مقاله ای سیعد امیر ارجمند با عنوان بحران امامت و نهاد غیبت در تشیع دوازده امامی در چشم اندازی جامعه شناسانه و نگاشته ورنا کلم درباره نواب اربعه با عنوان نواب اربعه در تشیع دوازده امامی: در دوران اولیه امامیه را انتخاب کرده است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ جمعه 10 اسفند 1386 ساعت 3:05 بعدازظهر (نظر بدهید)