نکاتی درباره محمد بن علی حیانی : عالم گمنام جبل عاملی
نبود اثر جامعی در تاریخ نگاری در میان شیعیان متاخر و از دست رفتن آثار نگاشته شده عالمان جبل عاملی در جریان انتقال میراث جبل عامل به ایران، به ناشناخته ماندن هویت برخی از عالمان عاملی عصر صفویه منجر شده است. این وضعیت خاصه درباره عالمانی که به ایران مهاجرت نکرده و جایگاه فقهی متوسطی نیز داشته اند، بیشتر است. از میان این عالمان، شخصی به نام شمس الدین محمد بن علی حیانی (زنده در 965) را می توان یاد کرد. دانسته های ما درباره این فرد اندک است و شیخ حر عاملی نیز شرح حال وی را ذکر نکرده است. در مجموعه ای نفیس از رسائل مختلف عالمان امامیه که در دانشگاه تهران (کتابخانه مرکزی، شماره 2144) قرار دارد و تحت تملک تاج الدین حسین صاعد بن شمس الدین طوسی واعظ و فقیه که استاد روایت سید حسین بن حیدر کرکی، شاگرد نامور شیخ بهایی بوده و بر این اساس خود طوسی نیز از عالمان عصر شاه عباس اول صفوی می باشد، رساله ای توجه مرا به خود جلب کرد. رساله سی و چهارم مجموعه، رساله ای عربی است از محمد بن علی حیانی که مرحوم دانش پژوه به خطا آن را جبائی خوانده و در ادامه گفته که وی نیای شیخ بهایی (متوفی 1030) است که گفته اخیر وی نیز نادرست است. (محمد تقی دانش پژوه، فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مجلد نهم (تهران 1340ش/1961م)، ص 804-832. مطلب مورد بحث در صفحه 828 ذکر شده است. دانشگاه تهران از دادن این تصویری از این نسخه به دلیل نفیس بودن خود داری کرد. در هر حال جای آن دارد که این مجموعه به صورت عکسی منتشر شود و برخی از رساله های این مجموعه در نوع حود منحصر به فرد است. امیدوارم که یکی از مراکز تحقیقاتی در قم که می توانند این نسخه را از حبس دانشگاه تهران رها کنند توجه شان به این مطلب جلب شود و بتوانند این نسخه بسیار نفیس که کم از سفینه تبریز ندارد، را در اختیار اهل علم قرار دهند.)
افندی که به مجموعه حاضر (که مرحوم دانش پژوه نام دستور را بر آن نهاده) دسترسی داشته است (ریاض العلماء، ج 2، ص 377-381) متن کامل خواب را نقل کرده است (در متن چاپ شده ریاض العلماء، نام حیانی به جبانی تصحیف شده است).
اصل این رساله در حقیقت بخشی از رساله بغیه المرید من الکشف عن احوال الشیخ زین الدین الشهید نوشته محمد بن علی بن حسن العودی الجزینی بوده است. نسخه ای از کتاب بغیه المرید که در اختیار علی بن محمد عاملی بوده و در کتاب الدر المنثور از آن نقل کرده در این بخش ناقص بوده و عاملی خواب را از بر اساس نسخه ناقص خود نقل کرده و نام حیانی که در ابتداء خواب ذکر شده، نیاورده است (الدر المنثور، ج 2، ص 192-197 عبارت پایانی در متن افندی چند سطری افتادگی دارد و عبارت در متن الدر المنثور کامل است و با انجام ذکر شده در نسخه کتابخانه دانشگاه تهران یکی است). این مطلب دلالت بر این دارد که عالمان ایرانی نسخه ای دست کم کاملتر از آنچه که در اختیار علی بن محمد عاملی در هنگام تألیف الدر المنثور در اختیار داشته، در دست داشته اند. ابن العودی نیز خود در ضمن کتاب بغیه المرید از حضورش در قزوین و سفر به مشهد سخن گفته است احتمالا تاج الدین طوسی این نسخه را از روی نسخه ای از کتاب بغیه المرید استنساخ کرده باشد.
درباره اهمیت این خواب و تحلیل محتوی آن استاد ارجمند دون استوارت در مقاله خود با عنوان اعدام شهید ثانی توسط مقامات عثمانی مطالب سودمندی را آورده است. در کتاب معجم قری جبل عامل نوشته شیخ سلیمان ظاهر  (1290-1380/1873-1960)، ج 1، ص 132-134 اطلاعات خوبی درباره روستای بنی حیان که در نزدیکی مرجعیون قرار دارد، آمده و ظاهر از منبعی که به آن اشاره نکرده ابیاتی از شیخ شمس الدین محمد حیانی که به احتمال زیاد همین حیانی مؤلف رساله مورد بحث است، نقل کرده که در مدح اهل بیت است. ظاهر اشاره کرده که حیانی از عالمان قرن دهم هجری است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ شنبه 16 آذر 1387 ساعت 1:28 بعدازظهر (نظر بدهید)

فوائدی از فهرست کتابخانه ملک
حسین بن حیدر بن قمر حسینی کرکی از عالمان عاملی است که اطلاعات چندانی درباره او در دست نیست. در کتابخانه ملک، به شماره 665 رساله ای در فقه استدلالی به نام اصابة الحق در 10 برگ به خط خود او که در سال 1023 کتابت شده، موجود است. (فهرست، ج 1، ص 44)
تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة نوشته علامه حلی که نسخه ای نفیس از آن به خط عبدالکریم بن ابراهیم میسی عاملی کتابت شده به شماره 975 (فهرست، ج 1، ص 109) معرفی شده است.
در کتابخانه ملک نسخه های نفیسی از کتاب تهذیب الاحکام شیخ طوسی وجود دارد. از جمله نسخه ای به خط حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی 984) که در سال 955 کتابت شده و آن را با شهید ثانی مقابله کرده است. این نسخه از باب زکات تا جهاد است (فهرست، ج 1، ص 183). نسخه ای دیگر نیز به خط عالم عاملی حسن بن سلیمان بن حسین بن محمد بن احمد بن حسن بن سلیمان عاملی است که در مشهد و در بیست و دوم جمادی الاولی 1116 کتابت شده است. از میان این نسخه ها، نسخه ای  به شماره 2189 که توسط محمد بن احمد بن سید ناصر الدین حسینی در پنجشنبه بیست و ششم ذی حجه 961 کتابت شده دارای اهمیت است. اگر تاریخ کتابت حسینی درست باشد، به قرینه نسخه ای کهن از الروضة البهیة که در کتابخانه مدرسه فیضیه قم موجود است، احتمالا او نیز یکی دیگر از شاگردان ایرانی شهید ثانی باشد (فهرست، ج 1، ص 184).
برادر شیخ حر عاملی، احمد بن حسن  عاملی کتابی به نام الدر المسلوک فی احوال الانبیاء و الاوصیاء و الخلفاء و الملوک دارد که نسخه ای از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی (فهرست، ج 7، ص 85) معرفی شده است. در کتابخانه ملک نیز دو نسخه به شماره های 632 و 664 به خط مؤلف موجود است (فهرست، ج 1، ص 285-286). همچنین ذکر این نکته خالی از لطف نخواهد بود که بخشی از کتاب های کتابخانه شیخ حر عاملی در کتابخانه ملک موجود است و به تفاریق در ضمن فهرست (از جمله فهرست ، ج 1، ص 61، 154-155) معرفی شده است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ دوشنبه 15 مهر 1387 ساعت 1:47 بعدازظهر (نظر بدهید)

یک ارجاع کهن به کتاب القند
اسماعیل بن حسین  ازورقانی در کتاب الفخری فی النسب، ص 103، از فردی علوی به نام ابوالقاسم سمرقندی مؤلف کتاب النافع در فقه ابوحنیفه سخن گفته و اشاره کرده که او تألیفات دیگری نیز داشته است. در ادامه نسب این فرد را به نقل از کتاب الفند چنین آورده است:
و نسبه علی ما وجدته فی کتاب القند: محمد أبوالقاسم ابن یوسف بن أبی محمد قال ابن علی بن محمد بن لعی بن القاسم الثانی علی ما أظن فان صاحب القند قد خلط و شوش و خبط نسبه و کذلک صاحب المذیل، الا أن صاحب المذیل أورد ما لاوجه لتصحیحه البتة، فانه نسبه الی اسماعیل بن ابراهیم قتیل باخمری، و لم یکن له قط اسماعیل/103/ و کنت قبل أن رأیت نسبه فی القند لا أعتقد فی نسبه، ثم لما رأیت ذلک الکتاب توقفت فیه، فان علی بن محمد بن علی بن القاسم الثانی ذکر أبوالغنائم ... انه بسمرقند یعرف بعظیم و قد صحف هذا اللقب بعض أهل النسب بتصحیفات کثیرة و لا أدری الساعة أیها الصواب.
و انما بفی هذا الاشکال لان صاحب القند ذکر أن یوسف هذا مدنی سکن سمرقند و فی کتاب أبی الغنائم ان علی بن محمد الذی یصیر جدا لیوسف علی ما زعم نزل سمرقند.
و أنا من وراء البحث عن ذلک، فاذا تحقق عندی أثبته فی حظیرة القدس انشاء الله علی ما یتحقق.
 

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ چهارشنبه 3 مهر 1387 ساعت 3:56 بعدازظهر (نظر بدهید)

یک اطلاع مهم درباره نوادگان میر سید حسین کرکی (متوفی 1001)
در میان شخصیت های عاملی مهاجر به ایران، میر سید حسین بن حسن کرکی عاملی، که مادرش یکی از دختران محقق کرکی (متوفی 940) بوده، به دلیل جایگاه سیاسی که خود و فرزندانش ایفا کرده اند، چهره ای ممتاز است. در حقیقت افراد این خاندان نسل در نسل مناصبی را در عهد صفویه برعهده داشته اند. به تازگی کتاب محافل المؤمنین نوشته یکی از نوادگان میر حسین کرکی منتشر شده است. اطلاع مهمی دیگری درباره فعالیت های اجتماعی این خاندان را مرحوم دانش پژوه در ضمن فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه نقل کرده است. ایشان به نقل از تاریخ قم نوشته میرزا علی اکبر فیض از طومار خانوادگی میرزا سید حسین متولی باشی عبارت زیر را نقل کرده است:
در تاریخ قم تألیف میرزا علی اکبر فیض متولی مزار فتح علی شاه ....از طومار متولی آستانه حاجی میرزا سید حسین متولی باشی نسب او چنین نقل شده است که او پسر میرزا محمد رضا پسر میرزا اسد الله پسر میرزا سید محمد پسر میرزا سید محمد مهدی پسر محمد رحیم پسر محمد خلیل پسر مهدی پسر حسن پسر محمد امین پسر مهدی پسر ابوطالب پسر معصوم پسر مهدی پسر حبیب پسر سید حسین خاتم المجتهدین عبدالعال کرکی است. مرحوم دانش پژوه اطلاعات بیشتری درباره تاریخ حیات این افراد ارایه کرده است که نشان تداوم حفظ سمت تولیت آستانه مقدسه قم در دوره صفویه، افشاریه و قاجار توسط افراد این خاندان است. برای اطلاع بیشتر بنگرید به: فهرست نسخ خطی کتابخانه آستانه مقدسه قم، به کوشش محمد تقی دانش پژوه (نشریه آستانه مقدسه قم، بی تا)، ص 80-82. دانش پژوه در این مقدمه مفصل خود متن برخی فرمانهای انتصاب افراد به مقام تولیت آستانه قم را نقل کرده است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ چهارشنبه 3 مهر 1387 ساعت 3:52 بعدازظهر (نظر بدهید)

یک اطلاع مهم درباره نوادگان میر سید حسین کرکی (متوفی 1001)
در میان شخصیت های عاملی مهاجر به ایران، میر سید حسین بن حسن کرکی عاملی، که مادرش یکی از دختران محقق کرکی (متوفی 940) بوده، به دلیل جایگاه سیاسی که خود و فرزندانش ایفا کرده اند، چهره ای ممتاز است. در حقیقت افراد این خاندان نسل در نسل مناصبی را در عهد صفویه برعهده داشته اند. به تازگی کتاب محافل المؤمنین نوشته یکی از نوادگان میر حسین کرکی منتشر شده است. اطلاع مهمی دیگری درباره فعالیت های اجتماعی این خاندان را مرحوم دانش پژوه در ضمن فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه نقل کرده است. ایشان به نقل از تاریخ قم نوشته میرزا علی اکبر فیض از طومار خانوادگی میرزا سید حسین متولی باشی عبارت زیر را نقل کرده است:
در تاریخ قم تألیف میرزا علی اکبر فیض متولی مزار فتح علی شاه ....از طومار متولی آستانه حاجی میرزا سید حسین متولی باشی نسب او چنین نقل شده است که او پسر میرزا محمد رضا پسر میرزا اسد الله پسر میرزا سید محمد پسر میرزا سید محمد مهدی پسر محمد رحیم پسر محمد خلیل پسر مهدی پسر حسن پسر محمد امین پسر مهدی پسر ابوطالب پسر معصوم پسر مهدی پسر حبیب پسر سید حسین خاتم المجتهدین عبدالعال کرکی است. مرحوم دانش پژوه اطلاعات بیشتری درباره تاریخ حیات این افراد ارایه کرده است که نشان تداوم حفظ سمت تولیت آستانه مقدسه قم در دوره صفویه، افشاریه و قاجار توسط افراد این خاندان است. برای اطلاع بیشتر بنگرید به: فهرست نسخ خطی کتابخانه آستانه مقدسه قم، به کوشش محمد تقی دانش پژوه (نشریه آستانه مقدسه قم، بی تا)، ص 80-82. دانش پژوه در این مقدمه مفصل خود متن برخی فرمانهای انتصاب افراد به مقام تولیت آستانه قم را نقل کرده است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ چهارشنبه 3 مهر 1387 ساعت 3:52 بعدازظهر (نظر بدهید)

نسخه ای نفیس از اربیعن شیخ بهائی
بهاء الدین محمد بن حسین بن عبدالصمد عاملی حارثی (متوفی 1030) از عالمان مهم و تأثیر گذار عصر صفویه است که آثار فراوانی به رشته تحریر درآورده است که بخش مهمی از آنها نیز منتشر شده است. از جمله آثار متداول وی کتاب اربعین حدیث اوست که بارها نیز منتشر شده است. هر چند در تمام این چاپ ها نسخه های خوبی اساس کار تحقیق بوده اما بازهم نسخه های نفیسی از این کتاب وجود دارد که شایسته است در تحقیق جدید این کتاب مورد استفاده قرار گیرد از جمله آنها نسخه ای نفیس در مجموعه مرحوم سید محمد مشکات در دانشگاه تهران است. این نسخه که به شماره 1115 مجموعه مشکات قرار دارد و گزارش خوبی از آن را مرحوم محمد تقی دانش پژوه در جلد سوم ، ص 1066-1068 آورده است. می دانیم که بعد از آنکه حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی 984) پدر حارثی ایران را به قصد حج در 983 ترک کرد، فرزند او عبدالصمد در هرات باقی مانده و منصب شیخ الاسلامی در میان فرزندان او باقی مانده است که افندی به این مطلب اشاره کرده است. این نسخه حواشی دارد که این مطلب را تایید می کند. این نسخه که توسط علی بن علی سپاهانی در دهه سوم صفر 995 کتابت شده دارای حواشی از شیخ بهائی است و دارای اجازه ای است از شیخ بهائی به برادرش عبدالصمد که در این اجازه شیخ بهایئ اشاره کرده که متن اربعین را برادرش نزد او در اصفهان به تاریخ 9 ربیع الاول 995 خوانده است. نسخه دارای بلاغ های متعددی از شیخ بهائی ا ست. حسین بن عبدالصمد بن حسین بن عبدالصمد در 25 جمادی الاولی سال 1072 در هرات در رویه برگ پیش از برگ اول نسخه گفته که همه این حاشیه ها به خط پدرم است جز اندکی که به خط عموی من شیخ بهائی است و پدرم این نسخه را در همان سال نگارش بر برادرش خوانده است و من پسر برادر شیخ بهائی هستم.
تصویری از متن این برگ را مرحوم دانش پژوه آورده است و متن عربی این یادداشت چنین است:
هو الله سبحانه
اعلم ایها الناظر ان کل حواشی هذا الکتاب بخط والدی قدس الله نفسه الا بعضها القلیل فانه بخط عمی مصنف الکتاب اسکنه الله اعلی فرادیس جنانه و قد قراءه ابی علی عمی فی السنة التی صنفه شکر الله سعیه و جعله ذخرا لنا یوم التناد و انا ابن اخ المصنف حسین بن عبدالصمد الحارثی و حررت هذا المحرر فی 25 شهر جمادی الاولی سنة 1052 بهرات.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ يكشنبه 24 شهريور 1387 ساعت 3:25 بعدازظهر (نظر بدهید)

در جستجوی کتابخانه حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی 984)
مهاجرت عالمان شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفویه و اهمیت تاثیرات فرهنگی این حرکت بر تحولات مذهبی داخل ایران و تشیع موضوعی است که مورد توجه محققان مختلفی قرار گرفته و هر کدام گاه از زاویه ای سعی در روشن کردن ابعاد مختلف این حرکت و تأثیرات آن کرده اند. یکی از مسائل جالب توجه که البته دشواری فراوانی در گردآوری اطلاعات درباره آن وجود دارد، شناسایی میراث و آثاری است که عالمان جبل عامل همرا ه خود به ایران منتقل کرده اند. به نحو طبیعی در آثار تاریخ نگاری عصر صفویه اطلاعات چندانی نمی توان درباره این مسئله یافت و برای یافتن مطالبی در این خصوص چاره ای جز مراجعه به فهرست های نسخه های خطی و گاه خود نسخه ها نیست. در میان شخصیت های مهم و تأثیر گذار عصر صفویه، حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی 984) که بیشتر شهرتش به واسطه پسرش شیخ بهایی است، کتابخانه مهمی داشته که اطلاعات پراکنده ای از آن در فهارس باقی مانده است. از جمله کتابهای کتابخانه حسین بن عبدالصمد نسخه ای نفیس از کتاب ایضاح الاشتباه فی اسماء الرواة است که اساسی برای استنساخ از نسخه کتابخانه حسین بن عبدالصمد است. در معرفی این نسخه چنین آمده است: ضمن مجموعه 580 (فهرست کتابخانه، ج 2، ص 14) نسخه ای کتابت شده توسط حسام الدین ابن عزالدین بن عبدالله ساکن در نجف اشرف که در شب شنبه، شب عید قربان سال 994 در اصفهان از کتابت آن فراغت حاصل کرده است. این نسخه با نسخه تحت تملک حسین بن عبدالصمد حارثی که در حاشیه های آن عبارت «کذا بخط شیخنا الجباعی» نوشته شده بود، مقابله شده است. ظاهرا منظور از شیخنا جباعی، شمس الدین محمد بن علی بن حسن جباعی (822-886) باشد که کاتب نسخه ایضاح الاشتباه تحت تملک حسین بن عبدالصمد حارثی که جباعی جدش بوده، باشد. جستجوی بیشتر در فهارس نسخه های خطی باید به یافتن شدن اطلاعات بیشتری درباره کتابخانه حارثی و دیگر فقیهان عصر صفویه منجر شود. نسخه ایضاح الاشتباه، اساس چاپ کتاب الایضاح توسط  آقای محمد حسون بوده است.

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ چهارشنبه 16 مرداد 1387 ساعت 1:00 بعدازظهر (نظر بدهید)

اشارات دیگری به اهمیت فهرست نسخه های خطی برای بحث از تاریخ تشیع در عصر صفویه
 دشواری تحقیق درباره تاریخ تشیع بیش از هر چیز با مشکلی کمبود منابع روبرو است. با این حال اگر وظیفه محقق تاریخ را بازسازی گذشته با تکیه بر هر گونه شاهد بازمانده از دوران های مورد بحث بدانیم، می توان از منابع دیگری برای نگارش تاریخ تحولات فکری تشیع بهره جست. نوشتار حاضر بررسی درباره تحولات فکری تاریخ تشیع در عصر صفویه با اساس قرار دادن فهرست نسخه های خطی است.
***
نسخه های خطی و اهمیت آنها در ساده ترین تلقی، به کار مصححان کتاب می آید که با فهرست شدن نسخه های جدید امکان دسترسی به نسخه های گاه کهنتر و یا کاملتری از اثر در دست تحقیق خود می یابند. اما آیا این تنها کارکرد فهرست نویسی نسخه های خطی است؟ همچنین آیا می توان با مراجعه و بهره گیری از نسخه های خطی به آفاق تازه ای برای بررسی تاریخ تشیع در ایران دست کم از روزگار صفویه به بعد دست یافت؟ بررسی فهارس نسخه های خطی پاسخی مثبتی به این پرسش ها دربر دارد و دست کم فهرست های نسخه های خطی برای تحقیق درباره تاریخ تشیع در ایران از عصر صفویه به بعد، مطالب فراوان و بکری دربردارند که تاکنون توجه محققان صفویه پژوه را به خود جلب نکرده است.
1) مدراس در عصر صفویه بر پایه بررسی نسخه های خطی
 از جمله مطالب قابل بحث و پیگیری، مدارس اصفهان (و حتی به نحو عام تر مدارس ایران) در عصر صفویه بر پایه انجام های نسخه های موضوعی است که با بررسی فهرست های مختلف نسخه های خطی می توان اطلاعات خوبی درباره آنها به دست آورد و با مراجعه به اطلاعات دیگر در کتابهای تاریخی، شرح حال و حتی تک نگاری فرائد الفواد که اثری در باب مدارس عصر صفویه و باقی مانده از همان دوره، گردآوری کرد. به عنوان مثال از بررسی فهرست نسخه های خطی کتابخانه محقق طباطبائی که آقای محمد برکت در جلد سوم نسخه پژوهی منتشر کرده اند، نام مدارس زیر از عصر صفویه به دست آمده است:
مدارس مؤمنیه در شیراز (برکت، ص 65)، بابا قاسم اصفهان (همان، ص 66، 133)، مدرسه عبیدیه اصفهان (همان، ص 85)، مدرسه علمیه فخریه اصفهان (همان، ص 87)، مدرسه غیاثیه (همان، ص 98) بدون اشاره به مکان آن، مدرسه جده در اصفهان (همان، ص107)، مدرسه معصومیه در قم (همان، ص 124)، مدرسه سلطانیه در شهر میراه (همان، ص 127)، مدرسه شیخ لطف الله میسی در اصفهان (همان، ص 168) ، مدرسه جدیده سلطانیه در اصفهان (همان، ص 170).
 2) منابعی برای شرح حال عالمان گمنام عصر صفویه
با توجه به اطلاعات اندک درباره شرح حال عالمان عصر صفویه و در دست نبودن نیمی از ریاض العلماء و گاه مختصر بودن اطلاعات مندرج در شرح حال افراد در ریاض العلماء، داده های بیشتری از شرح حال عالمان عصر صفویه را بر اساس فهرست های خطی می توان یافت. از جمله این اطلاعات ارزشمند، مطالبی درباره عالم کمتر شناخته شده از عصر صفویه میرزا محمد بن حسن شیروانی است که از دوستان آقا جمال خوانساری بوده  است. تذکر بر روابط میان او و آقا جمال بر اساس تذکری است که آقا جمال در حاشیبه نسخه ای از کتاب الاحباط و التکفیر شیروانی که خود او به وی هدیه داده است (ص 79). اطلاعات دقیتر درباره شیروانی را دانش پژوه (ج 3، بخش پنجم، ص 2627) در معرفی نسخه ای از کتاب تحفه السرائر فرزند وی آورده است. بنابر نوشته دانش پژوه، شیروانی متوفی روز جمعه 29 رمضان 1098 است و داماد محمد تقی مجلسی بوده است. وی بر معالم حاشیه ای دارد و فرزندی به نام شیخ حیدر علی داشته که حاشیه ای بر مسالک نگاشته است. تحفه السرائر اثری فقهی و در باب حج است.
همین گونه اطلاعاتی ارزشمند درباره یکی از نوادگان محقق کرکی (متوفی 940) به نام ابوسعید بن شیخ علی بن شیخ اسماعیل بن شیخ عبدالعال بن شیخ علی العاملی است که نسخه ای ارزشمند از رسائل نیای خود را که خط وی کتابت شده و بعدها در تملک فرزند وی عبدالعال بن الشیخ علی بن عبدالعالی بوده و بر اساس اطلاعات مندرج در شرح حال وی می دانیم که در کاشان سکونت داشته، است. لقبی که برای معرفی محقق کرکی پیش از نام وی ذکر شده (شیخ الشیعه، مفتی الشریعه و مروج المذهب الحق الائمه الاثنی عشریه...) از اهمیت والای محقق کرکی در گسترش تشیع در ایران حکایت دارد (90-91).
از عالمان به نام عصر صفویه، محمد باقر بن اسماعیل حسینی خاتون آبادی را می توان نام برد که هنوز جای تک نگاری درباره او و خاندان خاتون آبادی خالی است. در مجموعه مشکات دانشگاه تهران، مجموعه حاوی شش رساله از او وجود دارد که دانش پژوه (همان، ص 2716-2718) معرفی از آنها ارایه کرده است.
اهمیت عالمای جبل عامل در انتقال میراث علمی تشیع که در قرون پنجم و ششم به حله و سپس با توجه به تغییر مرکزیت علمی تشیع به جبل عامل منتقل شده بود، به ایران در عصر صفویه بر پایه نسخه های کتابت شده در جبل عامل که بعدها به ایران منتقل شده، از دیگر مطالبی است که با کمک فهرست نسخه های خطی قابل پیگیری است. از این دست آثار، اثر ارزشمند فخر المحققین محمد بن حسن حلی (متوفی 771) یعنی کتاب ایضاح الفوائد را می توان نام برد که محمد بن محمد بن محمد صهیونی متولد در شهر عیناثا در جبل عامل کتابت کرده است (در انجام نسخه تاریخ فراغت از کتابت نسخه 17 صفر 848 آمده است) (ص 91). کتابخانه های عالمان عصر صفویه که بعد به علت عدم رعایت نظام وقف و بی توجهی وارثان آنها در حفظ و نگهداری نسخه های داشته اند، باعث شده است که امروز متاسفانه از کتابخانه های مختلفی که هر یک از عالمان به نام عصر صفویه در اختیار داشته باشند، اطلاعای در دست نداشته باشیم اما مراجعه به نسخه های خطی این امکان را به ما می دهد تا بر بخشی از نسخه های کتابخانه های این عالمان اطلاع بیابیم. از جمله عالمان به نام عصر صفویه بهاء الدین محمد بن حسین عاملی (متوفی 1030) است که کتابخانه معظمی داشته که صاحب ریاض العلماء نیز به آن اشاره کرده و گفته که به دلیل بی توجهی به آن نسخه های آن پراکنده شده است. در فهرست نسخه های کتابخانه علامه طباطبائی (ص 87) به یکی از آثاری که در کتابخانه شیخ بهایی که احتمالا یا متعلق به کتابخانه پدرش حسین بن عبدالصمد عاملی (متوفی 984) یا پدر همسرش علی بن هلال منشار کرکی (متوفی 984) بوده، اطلاعی آمده است و آن وجود نسخه ای از کتاب تمهید القواعد از شهید ثانی بوده است.
3) مسائل فکری و مورد بحث و منازعه عالمان عصر صفویه
دیگر موضوعی که با کمک فهرست نسخه های خطی می توان به بحث درباره آن پرداخت، مسائل فکری و مورد مناقشه میان عالمان شیعه در عصر صفویه است. نمونه ای از این دست، اطلاعاتی است درباره موضوع طهارت خمر که بحث و جدل درباره آن با نگارش رساله ای توسط ملا محمد ا مین استرابادی. استرابادی در رساله فی طهاره الخمر، می نویسد که از یکی از علماء شنیده که شاه زمان وی به دلیل عادت به شرب خمرکه از کودکی به آن مبتلا بوده، به بهانه آنکه لباسش با خمر نجس می شود، در گذاردن نماز کاهلی می کرده است، استرابادی در رساله خود به بیان این نظر پرداخته که خمر هر چند حرام است اما طاهر است. با توجه به اینکه استرابادی در ادامه می گوید که پس از نگارش رساله عده ای او را متهم کردند که برای خوشایند شاه چنین رساله ای را نگاشته می توان حدس زد که وی دو رساله در این باب نگاشته و نسخه ای از کتاب وی که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است، رساله دوم استرابادی است (دانش پژوه، ص 2667-2668). [1]
 

 


[1] محمد تقی دانش پژوه، فهرست کتابخانه اهدایی آقای سید محمد مشکوه به کتابخانه دانشگاه تهران (تهران 1338ش).

ارسال شده توسط محمدکاظم رحمتی در تاريخ دوشنبه 14 مرداد 1387 ساعت 3:23 بعدازظهر (نظر بدهید)